SK Jugoslavija - TSC Bačka Topola, 1926. - foto: Football through time and nations

Ko god se makar jednom upustio u raspravu o srpskom fudbalu, pre ili kasnije čuo je isto pitanje, koji je najstariji fudbalski klub u Srbiji? Odgovor nije jednostavan i zavisi od toga da li govorimo o teritoriji tadašnje Kraljevine Srbije ili današnje države, ali i od toga šta zapravo znači ˝najstariji˝, da li klub postoji u kontinuitetu, da li je menjao ime, gasio se i ponovo obnavljao.

Fudbal se u Srbiji pojavio krajem 19. veka, a u gradove poput Beograda, Kragujevca, Niša i Šapca doneli su studenti i đaci školovani u evropskim centrima poput Praga, Beča i Budimpešte. Jedan od prvih entuzijasta bio je Hugo Buli, koji je iz Berlina doneo prvu kožnu loptu i učestvovao u osnivanju Prvog srpskog društva za igranje loptom.

Prvi pravi klubovi pojavljuju se početkom 20. veka. Već 1903. godine u tadašnjoj Kraljevini Srbiji osnovani su Soko u Beogradu i Šumadija u Kragujevcu. Šumadiju je osnovao Danilo Stojanović, Čika Dača, centralna figura ranog srpskog fudbala, koji se pojavljuje u gotovo svim važnim pričama iz tog perioda. Oba kluba postoje i danas, Soko pod imenom BASK, dok FK Šumadija zadržava svoje ime, iako se takmiče daleko od najvišeg ranga.

Međutim, ako posmatramo teritoriju današnje Srbije, najstariji klub je FK Bačka 1901 iz Subotice, osnovan 1901. godine, u vreme kada je Vojvodina bila deo Austrougarske. Bačka je igrala u Ligi južne Mađarske i ostvarila značajne rezultate, uključujući više titula i jedno treće mesto u najvišem rangu. Nakon stvaranja Kraljevine SHS, klub je zadržao stabilnu poziciju, ali je posle Drugog svetskog rata pao u senku subotičkog Spartaka. Ipak, ostao je aktivan i danas se takmiči u Srpskoj ligi Vojvodina. Predstavnici Bačke učestvovali su i u osnivanju Jugoslovenskog nogometnog saveza 1919. godine u Zagrebu, koji je 1930. preseljen u Beograd.

Pre Prvog svetskog rata, fudbal u Srbiji bio je uglavnom amaterski. Igrali su se prijateljski mečevi i turniri, a igrači su sami finansirali putovanja ili su im pomagali lokalni trgovci. Nije postojao fudbalski savez, pa samim tim ni organizovano takmičenje.

Veliki preokret nastaje nakon rata. Srpski vojnici koji su boravili na frontu, od Krfa i Soluna do Bizerte i Francuske, upoznali su fudbal i po povratku ga proširili širom zemlje. Već 1919. godine osniva se veliki broj klubova: FK Loznica, FK Mačva, FK Timok, FK Hajduk Veljko i FK Bor. Svi su nastajali na sličan način, neko bi doneo loptu iz inostranstva i okupio ekipu.

Važno mesto u istoriji zauzimaju i predratni beogradski velikani poput BSK-a i Jugoslavije. FK BSK je osnovan 1911. godine, da bi nakon sukoba u klubu Danilo Stojanović učestvovao u osnivanju Velike Srbije, kasnije poznate kao Jugoslavija. Ovi klubovi danas ne postoje, ali su bili temelji razvoja modernog fudbala kod nas.

Posebno značajan klub iz tog perioda je FK Vojvodina iz Novog Sada, osnovan 1914. godine od strane učenika pravoslavne gimnazije. Klub je imao i nacionalni značaj, kao mesto okupljanja srpske omladine u Austrougarskoj. Među osnivačima bio je Kosta Hadži, prvi trener kluba. Nakon rata, studenti iz Praga doneli su prve crveno-bele dresove, kao poklon od Slavije. Stadion ˝Karađorđe˝ koji je otvoren 1924. godine u saradnji sa jevrejskim klubom Juda Makabi i danas je dom Vojvodine. Najveći uspesi ostvareni su 1966. i 1989. godine kada je klub postao šampion Jugoslavije. Još jedan zanimljiv klub iz tog vremena je FK Javor Ivanjica, osnovan 1912. godine, danas član najvišeg ranga takmičenja.

Posebnu, gotovo romantičnu priču nosi FK Timok 1919. Klub je nastao u skromnim uslovima, bez opreme, sa improvizovanim terenom i golovima. Ipak, kroz istoriju je beležio velike trenutke u Kup takmičenju, poput eliminacije zagrebačkog Dinama 1973. i Partizana 2005. godine. Klub je 2017. bio pred gašenjem, ali su ga navijači spasili, a 2018. su promenili ime zbog dugova u FK Timok 1919.

Dvadesete godine donose pojavu radničkih sportskih društava. Ona su imala i društvenu i političku ulogu, jer su u vreme zabrane Komunističke partije služila kao mesta okupljanja. Najpoznatiji su FK Radnički Niš i FK Radnički Kragujevac, oba osnovana 1923. godine. Niški klub ostvario je i velike uspehe, osvajanje Balkanskog kupa 1975. i polufinale Kupa UEFA 1982.

Među starim klubovima koji su opstali do danas nalazi se i FK Voždovac, osnovan 1912. kao FK Dušanovac, gde je prvi golman i jedan od osnivača ponovo bio Čika Dača. Voždovac je danas poznat po stadionu na krovu tržnog centra, jedinstvenom u svetu. Tu je i FK Čukarički iz 1926. godine, koji je nakon privatizacije postao jedan od najstabilnijih klubova u Srbiji.

Kroz sve ove priče provlače se isti problemi, finansije, promene imena, gašenja i obnavljanja klubova. Mnogi su preživeli više od jednog veka, ali danas funkcionišu u teškim uslovima, često zahvaljujući entuzijazmu navijača ili privatnim ulaganjima. Zato pitanje najstarijeg kluba nije samo statistika. To je priča o studentima koji su donosili lopte iz Evrope, vojnicima koji su fudbal upoznali na ratištima i radnicima koji su kroz sport gradili zajednicu. Iako su mnogi od tih klubova danas daleko od velikih scena, činjenica da i dalje postoje posle više od sto godina predstavlja njihovu najveću pobedu.