Kad na Romaniji grmi i sijeva (kao juče) u kući obično nastrada ruter, odnosno kućni internet. I dok čekam majstora, a kada će doći ne zna se (Mtel je to) pokušavam ipak postaviti priču o smučanju na Palama, onaj dio koji govori o početku tog sportskog uzleta. A sudeći po ovim tehničkim standardima koji sve više škripe, vrijeme kao da je stalo... Ali priča nije izostala.

P. S. Vjerujem da ima i slovnih i drugih nespretnosti, ali kako moje oči nisu više vične malom telefonskom ekranu, biće bolje kad Mtel vrati signal na izvorna podešavanja....

OSMATRAČNICA

A kako je nastajala ta legenda, da Paljani „prvo proskijaju, a onda prohodaju“ - pa postepeno - građena je strpljivo i uporno više od stotinu godina.

Mada se i nekim zapisma navodi da su prve skije u paljansku kotlinu stogle već 1905, a da je prva  skijaška  sekcija  nastala u okviru  Planinarskog drštva „Romanija“ koje je osnovano 1923,  ali  o tome nema pouzdanih podataka. Nedostatak sredstava, kao i neshvatanje  istorijskog  trenutka,  bili su vjerovatno razlozi  da nije stvorena navika da se sve dokumentuje, pa onda i  današnjoj siromašnoj arhivskoj građi.

I ono malo pisanih dokumenata sigurno će potvrdtiti da 1929. godina sudbinska za razvoj više sportova u Palama, svrstavajući već tada ovo malo mjesto u dominantan sportski centar za mnogo šire područje.

Iz te godine je jedna crno-bijela sličica nastala ispred  škole na Kalovitim brdima, na kojoj su učitelj Vilotije (V. K.) i dječica, brojna za tad malu sredinu, a u opisu, moja drugarica Branka (B. K. – Paljanka, a bibliotekarka u Prijedoru) navodi da je učitelj, zaljubljenik u sport, u Pale osim učiteljskog znanja, donio i sportsko, pa je tako utemeljna priča o paljanskoj odbojci, posebno u ženskoj konkurenciji, te naravno skijanju. Donio je iz Maribora i ideju o prvoj skakaonici u ondašnjoj državi koja će biti završena tri  godine kasnije.

Kako se u tekstu navodi „ispred škole se zimi moglo vidjeti i po dvadesetak pari malih skija – koje su djeca sama pravila!“ Vjerujem da je to bio temelj kasnijeg ozbiljnog razvoja zimskih sportova na Palama: udjenuti školskoj djeci ideju da je sport dio kulture življenja, pa i u siromašnim balkanskim sredinama, gdje napraviti smučke bilo mnogo jeftijinije, nego kupiti savremenije, a mnogo skuplje. Ta nesavršenost tadašnje ručno pravljene smučarske opreme vjerovatno je i porodila i izgradila specifičnu lokalnu školu smučanja, koja traje i danas. I ne samo da traje, nego i ozbiljno napreduje, usavršavajući se.

U toj godin (29) ostvaren je još jedan sportski podvig, kada su u novembru dva hrabra i vješta čovjeka Drago Šefer i Vojo Ilić osvojili „najjužniji zub“ na Djevojačkoj stijeni na Romaniji, i time ispisali početak istorije planinarskog života. To je prvi zabilježeni planinarski uspon u BiH, a na toj tradiciji  izgrađeni su i svi kasniji planinarski uspjesi, koje danas baštini čak šest planinarskih društava na području sarajevsko-romanijske regije i svi drugi planinari, posebno alpinisti iz cijele BiH i regiona.

 Dječica iz škole na Kalovitim brdima su vjerovatno  bili i najradoznaliji  posmači i navijači svih tadašnjih brojnih i sve uspješnijih smučarskih takmičenja, a koji su Pale učinili  gotovo ravnopravnim takmacem sa mnogo razvijenijim centrima u tadašnjoj zajedničkoj državi.

U  prvim godinama neformalna takmičenja su uglavnom organizovana u Palama i više mjesta u okolini, najprije u klasičnim disciplinama i patrolnom talmičenju sa gađanjem, te smučarskim skokovima, a lokalni  šampioni iz tog vremena su Grujo Samardžić, Antun Tilinek, Vlasta Bogdanović, Božidar Ilić, Vlado Hrisafović, Dušan Krsmanović. Grujo Samaržić je najčešće spominjano ime u svakoj od disciplina, a ostao je posebno zabilježeno da bio i pobjednik prvog ( 1934) takmičenja u smučarskim skokovima, održanog na Kalaovitim brdima, na godinu dana ranije izgrađenoj, (Kočovića)  drvenoj skakaonici...Skakonica na Kalovitim brdima, je genaracija (1933) one mnogo poznatije, izgeađene na Planici. Samardžić je pobijedio  i dvije godine kasnije, ali u trci na 18. kilometara, koja je organizovana u čast olimpijskog nadmetanja tada održanog (1936) u Njemačkom Garmiš- Partenkirhenu.  Na postolju su još bili Karl Vilet, Frano Marušić i Stjepan Bek.

Iz tog vremena je i čuveno rivalstvo i prijateljstvo između dvije smučarke, čija  su imena upisana u osnivačku ličnu kartu BH ženskog  smučanja: Desa Hrisafović i Abida Karahasanović. Temelj toj tradiciji postavljen je 1933. godine kada je u Palama  održana prva  smučarska trka dama.U sjeni njihovog rivalstva ostale su sve druge paljanske smučarke, kao reciomo Jelena Dopuđa.

Većina je vježbala u tada osnovane dvije smučarske škole: Slokar i Samardžić. Kompletna oprema koštala je hiljadu tadašnjih dinara, a mogla se kupiti na deset rata po sto dinara.

Svi ti lokalni rezultati doprinijeli su da se 1937. godine u Palama i na Jahorini održi i najznačajnije predratno sportsko takmičenje: Prvi jugoslovenski smučarski slet. Dominirali su takmičari iz Slovenije.

Jedan od njih (Klanček) je zabilježio:“ Pješačili smo 14. kilometara iz Pala do Jahorine,  sa kompletnom skijaškom opremom, a spavali na stolovima ili ispod njih u jednom planinarskom domu.“ Ali i dodao: „ Mi u Sloveniji do prvih skijališta pješačimo i više, ponekad i po 18. kilometara.“

Bilo je to vrijeme istinskog entuzijazma, koji su Paljani umjeli da njeguju i  na neobičan  način: Nagovještaji velikog rata utišali su i jugoslovenske i međunarodne sportske ambicije, pa su skije ponovo prigrlili lokalni takmičari (1938) u zanimljivom smučarskom nadmetanje „Selo – Grad“.

Već tada na ovom području bilo je više stotina amatera i sportista, koji su završili  različite vidove smučarske obuke, gospode i dama, te najviše dječice - školaraca koji će, nakon Drugog velikog  rata,  ovaj sport ponovo oživjeti.

 Pale –nekad / malo bliže...

Nije bilo lako obnoviti tradiciju zimskih sportova i planinarskih aktivnosti, posebno u prvim godinama nakon Drugog svjetskog rata. Bilo je to vrijeme zagubljenih planinarskih i smučarskih staza, devastiranih (ono malo) puteva i objekata koji su izgrađeni prije rata, i najviše - siromašta u sportskoj i smučarskoj opremi te nedostatka kadrova... Nevine žrtve rata bili su i brojni nekadašnji paljanski sportisti i sportski radnici.. A valjalo je uspostaviti i novi, drugačiji sistem rada u novoosnovanoj državi.

Taj razvojni put mogao bi se podijeliti u četiri ciklusa, koji tek čeka najplodine godine: pedesete, rane sedamdesete, olimpijski ciklus(84) i danas za sutra.

Zamah u razvoju zimskih sportova počeo je pedesetih godina prošlog vijeka, kada je obnovljen rad Smučarskog i planinarskog  kluba „Romanija“, novi iskorak učinjen je ranih sedamdesetih kada Jahorina postaje cenatar smučarskog okupljanja, a to je tražilo mnogo obimniji nivo ulaganja u sportske objekte i izgradnju i uređenje smučarskoh steza i terena. Olimpijski ciklus sa središnjom 1984. godinom je svejugoslovenska priča, a u poslednjih dvadeset godina, kao da su zimski sportovi vraćeni na onu početnu matricu:lično zalaganje i ulaganje, te entuzijazam, samo na mnogo kavlitetnijem takmičarskom i rezultatskom nivou.

Mada su prva takmičenja održana na Jahorini već 1946. godine, a struja stigla na planinu godinu dana kasnije, ozbiljnija obnova zimskih sportova počinje nedje oko 1950. godine, kada je obnovljen rad SK „Romanija“.  Temeljit radi i prvi uspjesi donijeli su i prva jugoslovenska i međunarodna takmičenja u paljansku kotlinu. Predhodila su im najprije lokalna nadmetanja između Paljana, odnosno Romanije i takmičara iz Sarajevskog smučarskog kluba. Paljani  su brzo preuzeli dominaciju u klasičnim disciplinama, a zatim na jugoslovenskom nivou, nastavili nadmetanje sa smučarima iz Slovnije. Već 1955. oni su domaćini jugoslovenskom studntskom prvenstvu. Tih godina zaslužili su i legitimaciju Skijaškog saveza Jugoslavije, kao zvanično registrovano sportsko društvo.

Tada bilježimo i prva smučarska imena: Pero Jank, Milorad i Kostadin Vladićić...

Kvalitet više u razvoju zimskih sportova donose sedamdesete, kada cijeli prostor postaje mnogo urbanija sredina sa izgrađenim pristupnim putevima, modernim smještajnim kapacitetima, i nadasve savremeno uređenim smučarskim stazama. Godine 1971. konačno je asfaltiran put od Sarajeva preko Pala, do Jahorine, čija je trasa markirana još 1925.godine, zatim uništena u ratu, pa obnovljena odmah nakon njegovog završetka(45).  U godini prvih studenstkih igara, uspostavljena je i redovna autobuska linija, jednom sedmično. Mada je prvi turistički objekat izgrađen još 1878, kada su austrougarska gospoda sazidali Lovački dom, prvi pravi hotel bio „ Šator“, koji je od 1923. kada je primio prve goste, nekoliko puta izgorio, a zatim obnavljan, da bi između dva velika rata nastalo je i nekoliko vojnih objekata. Međutim, ekspanzija u ovoj oblasti počinje sa završetkom putne infrastrukrture, sjećate se: Jahorina, Košuta, Bistrica, Partizan, Mladost.. I na kraju, a najvažnije za razvoj  zimskih sportova te, 71. godine nabavljene su i dvije savremene mašine - prva za čišćenje snijega na putevima i stazama i druga za nabijanje i ravnanje smučarskih staza. Sve to, uz stare i nove žičare i ski liftove, bilo je dovoljno da Svjetska smučarska federacija verifikuje jahorinske staze, uvrstivši ih u međunarodnu enciklopediju savremenih smučarskih terena.

Na tim standardima stasavale su nove generacije paljanskih smučara, a međunarodna takmičenja organizovana u Palama i na Jahorini doveli su u ove krajeve najbolje svjetske sumčare. 

Od osnivanja 1953.godine, do sarajevske olimpijade, održano je čak 28. takmičenja za „Jahorinski kup“ ,gdje su nastupili svi najbolji svjetski smučari, a održana su i još dva važna  takmičenja: 1955. godine (već pomenuto) studentsko prvenstvo na nivou Jugoslavije i dvadeset godina kasnije „Zlatna lisica“ – međunarodno takmičenje koje se sa Pohorja preselilo na Jahorinum, jer u Sloveniji nije bilo dovoljno snijega. „Jahorinski kup“ je najprije 1975 godine  postao dio kalendara Evropskog kupa, a 1983.godine već je dio Svjetskog kupa u ženskom spustu. Bila je to generalna proba za  Olimpijadu.

Kraj sedamdesetih i prve godine nove decenije su vrijeme najvećih uspjeha,  u kojem su recimo biatlonci „Romanije“   čak 15. puta bili prvci Jugoslavije. Broj titula u juniorskoj konkurenciji je nemjerljiv... Na tim rezultatima stasali su Tomislav Lopoatić, Ajdin Pašović, Zoran Ćosić, Jovo i Miroslav Lučić, Dragan Zuber, Blaško Veselinović, Nenad Ilić, Admir Jemak,Mladen Grujić, Bojan Samardžija, Momo Skokić, Miro Ćosić

 Najranije dame su bile Jasna Pandurevič, Milanka Goreta. Danka Purković, Sonja Dižnić, a zatim sve brojnije posebno učesnice ranijih olimpijskih igara, Žana Novaković, Sanja Kusmuk,Vedrana Vučićević, Aleksandra Vasiljević,  i najuspješnija medju njima-Tanja Karišik, učesnica na tri olimpijska takmičenja.

Sarajevski olimpijski ciklus je posebna priča u kojoj su Pale i Paljani bili među najagilnijim i najorganizovanijim domaćinima najpoznatijim svjetskim damama u svim alpskim smučarskim disciplinama. U zlatnu olimpijsku istoriju  upisale su se  Svajcarkinja Mihaela Fiđini u spustu, Debi Amstrang iz SAD je bila najbolja veleslalomašica,  dok je slalomu zlatna  bila Paola Magoni iz Italije, koja je u februaru ove godine, a nakon 42. godine ponovo skijala na Jahorini. Dok je Paola obnavljala jahorinske uspomene, u njoj otadžbini, u Milanu, Teodora Delipara Marko Šljivić i Strahinj Erić su  ispisivali nove stranice paljanske, RS i  BH olimpijske priče. Marko posebno- najboljim plasmanom u istoriji olimpijskog alpskog smučanja (23).

I dok paljanski smučari u poslednjih dvadeset godina, osvajaju nove  takmičarske prilike, na Balkanu je sve manje međunarodnih takmičenja  u zimskim sportovima. Ostaće zabilježeno tek jedno: Evropski zimski omladinski olimpijski festival  (EYOF 2019.), najmasovniji i najveći  sportski događaj nakon Olimpijade. Tako su najmlađi evropski smučari upoznali i Jahorinu, kao i druge olimpijske terene u BiH.

 A šta će biti sutra... o tome..pa sutra.

Piše: Milka Čeremidžić